Mavi Vatan ve Doğu Akdeniz: Değişen konjonktürler, değişmeyen stratejik önem

COP31 Liderler Zirvesi Açılış Programı

11 Kasım 2026 • Güncelleme : 11 Kasım 2026

Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Ercüment Tatlıoğlu, tarihsel süreklilik, stratejik konum, ekonomik güvenlik ve deniz yetki alanları perspektifinden Doğu Akdeniz'in önemini AA Analiz için kaleme aldı.

Deniz yetki alanları, enerji rekabeti, deniz gücü ve bölgesel işbirliği perspektifinden Türkiye'nin stratejik rolü.

Doğu Akdeniz, farklı güvenlik ortamlarına ve güç dengelerine tanıklık eden tarih boyunca her bir aktör için farklı anlam ifade etse de stratejik önemini her daim korumuştur. Bu makale Doğu Akdeniz'in anlamını ve önemini, tarihsel süreklilik, 3 kıtayı bağlayan ve Orta Doğu ile Afrika'ya hakim stratejik konumu ve ekonomik güvenliğin denizlerdeki boyutu, deniz yetki alanı anlaşmaları ya da anlaşmazlıkları ile birlikte incelemektedir.

"Mavi Vatan: Sınır çizgisinden denizcilik vizyonuna" başlıklı önceki çalışmada ortaya konulan, denizlerin yalnızca hak ve yetki alanlarıyla değil, ekonomik, diplomatik ve askeri-stratejik imkanlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiği anlayışından hareket eden bu makale, söz konusu vizyonumuzun Doğu Akdeniz'deki izdüşümünü ele almaktadır.

Tarih boyunca stratejik önemini koruyan bu coğrafyada değişen güç dengeleri, enerji rekabeti ve güvenlik ortamı incelenirken, Türkiye'nin deniz gücünün, milli hak ve menfaatlerin korunması kadar bölgesel barış, güvenlik ve refahın geliştirilmesindeki rolü de değerlendirilmektedir.

Doğu Akdeniz, son yıllarda yaşanan jeopolitik gelişmelerle birlikte bölgesel uyuşmazlıkların ötesine geçen, küresel güç rekabetinin giderek belirginleştiği stratejik bir havza niteliği kazanmıştır. Orta Doğu ve Kuzey Afrika'daki siyasi kırılganlıklar, enerji güvenliği arayışları, büyük güçlerin askeri varlıklarını yeniden konumlandırmaları ve deniz ulaştırma hatlarına yönelik tehditler, farklı çıkarların aynı coğrafyada kesiştiği yeni bir güvenlik ortamı meydana getirmektedir.

Bu dönüşümün belirleyici yönü, denizlerin yalnızca doğal kaynaklardan yararlanılan veya ticaretin gerçekleştirildiği alanlar olmaktan çıkarak devletlerin siyasi etkilerini, ekonomik dayanıklılıklarını ve askeri kabiliyetlerini ortaya koydukları birer stratejik güç alanına dönüşmesidir. Deniz ulaştırma hatlarının sürekliliği, limanların işlerliği, enerji ve haberleşme bağlantılarının korunması ile bölgesel krizlere müdahale kapasitesi, günümüzde deniz güvenliğinin birbirinden ayrı düşünülemeyecek unsurlarıdır. Bir devletin denizde ne kadar hak ileri sürdüğü kadar, bu haklara dayanan faaliyetleri ne ölçüde sürdürebildiği ve bölgenin istikrarına hangi somut katkıyı sağlayabildiği de önem kazanmaktadır.

Türkiye bakımından Doğu Akdeniz, güney kıyılarının emniyeti, Kıbrıs Türk halkının hak ve menfaatlerinin korunması, deniz yetki alanlarındaki egemen haklarımızın muhafazası ve Kuzey Afrika ile Orta Doğu'ya uzanan siyasi ve ekonomik ilişkilerimizin sürdürülmesi açısından doğrudan milli güvenlik alanıdır. Bununla birlikte Türkiye'nin yaklaşımını yalnızca mevcut uyuşmazlıklar üzerinden tanımlamak, coğrafyamızın sunduğu imkanları ve değişen uluslararası koşulları eksik okumak anlamına gelir. İhtiyaç duyulan, hukuki ve diplomatik duruşu, enerji, ticaret, teknoloji, askeri caydırıcılık ve bölgesel işbirliğiyle birlikte değerlendiren uzun vadeli bir deniz gücü anlayışıdır.

Küresel rekabetin bölgesel yansımaları

Doğu Akdeniz'in stratejik ağırlığı, Akdeniz'in kendi iç dinamiklerinden ibaret değildir. Süveyş Kanalı, Kızıldeniz, Aden Körfezi ve Hint Okyanusu üzerinden uzanan ticaret ağı, Avrupa ekonomilerini Körfez, Güney Asya ve Uzak Doğu pazarlarına bağlamaktadır. Bu güzergahta ortaya çıkan güvenlik riskleri, gemilerin sefer planlarından sigorta maliyetlerine, enerji fiyatlarından tedarik zincirlerinin dayanıklılığına kadar geniş sonuçlar doğurmaktadır. Dolayısıyla Doğu Akdeniz'in güvenliği, kıyı devletlerinin ötesinde küresel ekonomiyi ilgilendiren bir mesele haline gelmiştir. Bölgeye yönelik askeri ilginin sürekliliği de öncelikle bu yapısal gerçeklikle açıklanmalıdır.

Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa ülkeleri bakımından bölge, müttefiklerin savunulması, deniz ulaştırmasının güvenliği ve Orta Doğu krizlerine erişim bakımından kritik önemdedir. Rusya açısından Akdeniz'e erişim ve bölgesel nüfuzun sürdürülmesi uzun süredir stratejik bir hedef oluştururken Çin'in liman, lojistik ve ticaret bağlantılarına yönelik ilgisi ekonomik altyapı ile stratejik etki arasındaki ilişkinin güçlendiğini göstermektedir. Bölgedeki dış aktörlerin hedefleri ve hareket serbestileri aynı olmamakla birlikte, bu durum Doğu Akdeniz'in artık yalnızca kıyıdaş devletlerin rekabetiyle açıklanamayacağını ortaya koymaktadır. Askeri varlık, ticari bağlantılar, enerji yatırımları ve diplomatik ortaklıklar aynı stratejik denklemin farklı araçlarına dönüşmektedir.

Gazze'deki çatışmaların bölgesel etkileri, Lübnan ve Suriye'deki güvenlik kırılganlıkları ile Kızıldeniz'de deniz ticaretini etkileyen saldırılar, kıyıdaki gelişmelerin kısa sürede deniz ortamına taşınabildiğini göstermiştir. Özellikle kriz anlarında deniz kuvvetleri, caydırıcılık, gözetleme, vatandaşların tahliyesi, insani yardımın desteklenmesi ve deniz trafiğinin korunması bakımından kara ve hava unsurlarını tamamlayan esnek araçlardır. Bu nedenle Doğu Akdeniz'deki deniz gücü rekabeti, yalnızca bir savaş gemisinin hangi limanı ziyaret ettiğiyle değil, devletlerin kriz dönemlerinde ne kadar süreyle ve hangi siyasi amaç doğrultusunda denizde etkinlik gösterebildiğiyle değerlendirilmelidir.

Kıbrıs Adası, Girit Adası, Süveyş yaklaşma hatları ve Levant kıyıları arasındaki deniz coğrafyası, lojistik erişim ve harekat sürekliliği bakımından belirleyici özellikler taşımaktadır. Coğrafyanın sunduğu avantajlar, günümüzde gelişmiş istihbarat, gözetleme ve keşif sistemleriyle birleştiğinde daha büyük stratejik değer kazanmaktadır. Ancak hiçbir coğrafi konum tek başına üstünlük sağlamaz, liman desteği, lojistik, altyapı ve diplomatik erişim olmaksızın denizde süreklilik tesis edilemez. Bu çerçevede güçlü donanma anlayışı, yalnızca platform sayısına değil, denizde kalıcılık ve çok yönlü harekat kabiliyetine dayanmalıdır.

Deniz yetki alanlarının gelişimi ve anlaşmalar ya da anlaşmazlıklar

Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanı uyuşmazlıkları, bölgesel dengelerin şekillenmesinde önemini korumaktadır. Türkiye'nin yaklaşımının temelinde kıyıların coğrafi gerçekliğinin dikkate alınması, hakkaniyete dayanan sonuçlara ulaşılması ve ilgili devletlerin karşılıklı hak ve meşru menfaatlerinin gözetilmesi bulunmaktadır. Bu bakımdan tek taraflı girişimlerle oluşturulmak istenen fiili durumlar yerine müzakereyi ve karşılıklı kabul edilebilir düzenlemeleri önceleyen tutum, yalnızca haklarımızın savunulmasına değil, bölgesel istikrarın güçlendirilmesine de hizmet etmektedir. Deniz yetki alanı sınırlandırmalarının siyasi sonuçları bulunduğu açıktır, ancak bu husus, konuya yalnızca bir harita rekabeti olarak yaklaşılmasını gerektirmez.

1945 Truman Bildirisi ve 1958 Cenevre rejimi kıta sahanlığının gelişiminde, 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) ise Münhasır Ekonomik Bölgenin (MEB) sistematik düzenlenmesinde dönüm noktalarıdır. Türkiye BMDHS'ye taraf olmasa da teamül hukuku haline gelmiş maddelerine riayet ettiğini vurgulamaktadır. Türkiye'ye göre hakkaniyet ve ilgili coğrafi koşulların deniz yetki alanlarının belirlenmesinde gözetilmesi gerekirken, Yunanistan ve GKRY adaların deniz alanlarına ilişkin haklarına ağırlık vermektedir.

Oysa, denizdeki bir yetki alanı, kara toprağının yarattığı egemenlik hakkından doğar ve bu kapsamda bir adanın kara toprağı, sırf karşılıklı bulunuyor diye onlarca kat uzunluğundaki sahil şeridine sahip bir kara toprağı ile eşit bir deniz yetki alanı yaratamaz. Uluslararası içtihatlar, adalara bir kara ülkesi ile eşit deniz yetki alanı verilemeyeceğini gösteren içtihatlarla doludur. (Kuzey Denizi Kıta Sahanlığı Davaları 1969 (Danimarka- Hollanda ve Federal Almanya), Jan Mayen Davası 1993 (Danimarka (Grönland) ve Norveç (Jan Mayen)), Kanal Adaları Davası 1977 (İngiltere -Fransa) örnekleri)

Uluslararası hukukta "orantısallık" ilkesi, deniz yetki alanlarının belirlenmesinde kıyı uzunluklarının dikkate alınmasını öngörür. Doğu Akdeniz'de yaklaşık 2500 kilometreyi aşan kıyı şeridiyle en uzun kıyıdaş ülke olan Türkiye, kıyı uzunluğu kendisinden çok daha kısa olan devletlerin adalardan kaynaklanan iddiaları nedeniyle hakkaniyete aykırı olarak deniz yetki alanlarının daraltılmasına müsaade edemez.

Yunanistan, adaların, orantısız deniz yetki alanı iddiasını, Girit'in güneyindeki ruhsat sahalarında da kullanmak istemiş, ancak Libya'nın itirazıyla karşılaşmış, Mısır ile de yine bu doğrultuda kısmi bir MEB anlaşması yapmıştır. Diğer taraftan Yunanistan ile İtalya'nın, İyon Denizi'ndeki Deniz Yetki Alanlarını (DYA) ve Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) sınırlarını belirleyen anlaşmayı imzalamaları, adalara tam anlamıyla deniz yetki alanı verilmemesi gerektiğine dair Türkiye'nin tezini destekleyen emsal niteliği taşımaktadır.

Türkiye, Doğu Akdeniz'deki en uzun kıta sahanlığına sahip kıyı devleti olarak, kıyılarından sadece 3 kilometre uzaklıkta ve 10 kilometrekare alana sahip bir adanın, kendi yüzölçümünden 4000 kat fazla olacak şekilde 40 bin kilometrekare deniz yetki alanı iddiasında bulunarak, Mavi Vatanı izah edilemeyecek şekilde daraltan sözde haritaları asla tanımamaktadır. Ayrıca bugün GKRY'nin, adada yaşayan Türklerin haklarını görmezden gelerek üçüncü ülkelerle imzaladığı deniz yetki alanları sınırlama anlaşmalarına da ülkemiz tarafından itiraz edilmektedir.

18 Mart 2020’de Türkiye tarafından Doğu Akdeniz Kıta Sahanlığı dış sınırları, koordinatlarıyla BM'ye bildirilmiştir.

Problem sahası, Doğu Akdeniz'de Yunanistan ve GKRY ikilisi tarafından Türkiye'yi dışarıda bırakarak diğer kıyıdaş ülkelerle yapılan anlaşmalar ve tek taraflı girişimler neticesinde ilan edilen Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) ve iddia edilen deniz yetki alanlarının Türkiye'nin kıta sahanlığı ile çakışmasıdır. Söz konusu tartışmalı alanlarda petrol ve doğalgaz arama ruhsatları verilmekte, diğer ülkelere ait araştırma/sondaj gemileri kullanılarak üçüncü tarafların kendi yanında tutum almasına yönelik girişimlerde bulunulmaktadır.

Türkiye, Doğu Akdeniz'de en uzun kıyı şeridine sahip olması ve tüm kıyıdaş ülkelerin katılımı ile deniz yetki alanlarının belirlenmemesi nedeniyle Yunanistan'ın bu tutumuna karşı çıkmaktadır. İşte bu nedenle, tartışmalı deniz yetki alanlarında Yunanistan ve GKRY adına araştırma/sondaj faaliyeti yapmaya çalışan gemilere müsaade edilmemekte ve Doğu Akdeniz'deki tüm kıyıdaş ülkelerin katılımıyla deniz yetki alanlarının belirlenmesi savunulmaktadır.

Mavi vatana yönelik önceki makalede de vurgulandığı gibi, "harita ile devlet kapasitesi" ayrımı burada belirleyicidir. Sınırlandırma anlaşmaları hukuki zemini oluştururken diplomasi, bilimsel veri, ekonomik faaliyet ve güvenlik kapasitesi bu zeminin uzun vadeli stratejik karşılığını belirlemektedir.

Türkiye 2004, 2013, 2019 ve 2020 yıllarında BM'ye vermiş olduğu notalar ile Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki kıta sahanlığı sınırlarını koordinatlara dayalı olarak beyan etmiş, 2025 yılında Deniz Mekansal Planlaması ile deniz yetki alanlarına yönelik sınırlarını da deklare etmiştir.

Deniz yetki alanları, enerji ve diplomatik hareket alanı

Bugün Doğu Akdeniz'de, farklı tarihlerde açıklanmış çeşitli kaynak ve rezerv tahminleri bulunmasına karşın, yerinde gaz, kanıtlanmış rezerv ve kullanılabilir kaynak aynı kavramlar değildir.

Doğal gaz keşiflerinin Mavi Vatan vizyonundaki karşılığı yalnızca kaynak üzerinde hak iddia etmek değildir, sismik araştırma, sondaj, işletme, taşıma ve pazarlama zincirinde teknik kapasite, ekonomik uygulanabilirlik ve ortaklık geliştirebilmektir.

Ayrıca, doğal gaz rezervlerine yönelik, deniz yetki alanları sınırlamalarındaki anlaşmazlıklar, işletme ruhsatı verilen şirketler, bu şirketlerin devletleri, doğal gazın işlenmesi ve taşınması planlanan güzergahlar dikkate alındığında, günümüzde Doğu Akdeniz enerji denklemi çok karmaşık bir yapıya bürünmektedir. Burada Deniz Kuvvetleri için asıl belirleyici olan husus ise deniz yetki alanlarımız içerisinde sadece bugünümüze ait değil, aynı zamanda geleceğimize de mirasımız olacak olan milli kaynaklarımızın, başka ülkeler tarafından kullanılmasına asla müsaade edilmeyeceğidir.

Üçüncü taraflarca, ruhsat verilen şirketlerin milliyetleri, ilgili devletlerin doğrudan askeri güvenlik taahhüdü anlamına gelmez, ancak yatırımlar, diplomatik ve politik ilgiyi ve altyapı güvenliği ihtiyaçlarını etkileyebilir. Doğu Akdeniz'deki ruhsat sahaları ve uluslararası şirketlerin varlığı, deniz alanlarının ekonomik değerinin teknoloji, finansman, hukuk ve diplomasiyle birlikte şekillendiğini göstermektedir. Bu nedenle Mavi Vatan'ın Doğu Akdeniz'e yansıması, yalnızca haritaları değil yatırım ve işbirliği mimarisini de değerlendirmeyi gerektirir. Bu mimaride, Doğu Akdeniz'de en uzun kıyı şeridine sahip Türkiye'nin, dışarıda tutulduğu oldu-bitti senaryoların başarıya ulaşma şansı bulunmamaktadır.

2019 tarihli Türkiye-Libya Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılmasına İlişkin Mutabakat Muhtırasının, Libya Temsilciler Meclisince 20 Ekim 2026'da oy birliği ile onaylaması da, Libya'nın farklı siyasi merkezleriyle yürütülen ilişkiler bakımından yeni bir aşamaya işaret etmektedir. Bu gelişmenin stratejik değeri, mutabakatın ötesinde, Türkiye'nin Libya'nın birliği ve istikrarına verdiği desteği, ülkenin doğusu ve batısıyla geliştirilebilecek kapsayıcı ilişkilerle ilerletebilmesidir. Kalıcı kazanım, tek bir siyasi aktörle kurulan yakınlıktan ziyade Libya'nın bütün kurumları ve toplumsal kesimleriyle geliştirilen karşılıklı güvene dayalı ilişkilerdir.

Mısır ile ilişkilerin yeniden gelişmesi de Doğu Akdeniz'de daha kapsayıcı bir işbirliği ortamı bakımından fırsat sunmaktadır. Milli Savunma Bakanlığının 28 Ekim 2026 tarihli açıklamasında Mısır'la deniz yetki alanlarının sınırlandırılmasına ilişkin bir anlaşma imzalamaya hazır olunduğunun vurgulanması, diplomatik hareket alanımızın korunması açısından anlamlıdır. Kasım 2026 başında Mısır'ın ev sahipliğinde icra edilen Dostluk Denizi-2026 Tatbikatı ve üst düzey ziyaret ise askeri temasların güven artırıcı işlevine örnektir. Türkiye açısından esas olan, Mısır'la ikili ilişkilerin geliştirilmesi ile Libya'yla mevcut işbirliğinin birbirini dışlayan seçenekler olarak görülmemesidir. Aksine, bu ilişkilerin birlikte ilerletilmesi, Doğu Akdeniz'de karşılıklı menfaatleri dikkate alan diyalog zeminini genişletebilir.

Suriye'deki gelişmeler de bu büyük resmin ayrılmaz parçasıdır. Türkiye'nin uzun kara sınırına ilave olarak Doğu Akdeniz kıyısındaki komşusuyla güvenlik, yeniden yapılanma, limanların işlerliği ve denizcilik kapasitesi alanlarında kuracağı ilişkiler, bölgedeki ekonomik ve siyasi bağlantıların geleceğini etkileyebilecektir. Ekim 2026'da Türk Deniz Kuvvetlerinin Lazkiye'ye gerçekleştirdiği ziyaret, bu çerçevede denizcilik alanındaki işbirliği imkanlarının değerlendirilmesi için önemli bir fırsat sağlamıştır. Ancak Suriye, Libya ve Mısır'la ilişkilerin her birinin ayrı koşullara sahip olduğu unutulmamalı, deniz yetki alanlarına ilişkin olası müzakereler, karşılıklı rıza ve uygun diplomatik ortam temelinde ele alınmalıdır.

Enerji başlığı, bölgedeki rekabetin hem ekonomik hem jeopolitik boyutunu görünür kılmaktadır. İsrail ve Mısır açıklarındaki doğal gaz üretimi, Kıbrıs Adası çevresinde yapılan keşifler ve Avrupa'nın kaynak çeşitlendirme arayışları, Doğu Akdeniz'i önemli bir enerji bağlantı havzası haline getirmiştir. Nitekim Eni ve Total Energies'in Temmuz 2026'da Cronos sahasının geliştirilmesine ilişkin nihai yatırım kararını alması ve gazın Mısır'daki mevcut tesisler üzerinden uluslararası pazarlara taşınmasının planlanması, yalnızca rezervin varlığının değil, altyapı ve ticari uygulanabilirliğin de belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte bu tür projelerin ekonomik süreç bakımından ilerletilmesi girişimleri, deniz yetki alanlarına ve Kıbrıs Türk halkının Ada üzerindeki eşit ve egemen haklarının göz ardı edilmesine yönelik kabul edilemez eylemlerin ve temel görüş ayrılıklarının ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir.

Kıbrıs Türk halkının, Kıbrıs Adası'nın ortak sahibi sıfatıyla, Ada'nın tamamını ilgilendiren doğal kaynaklar üzerinde eşit ve ayrılmaz hakları bulunmaktadır. KKTC tarafından belirlenen mevcut ruhsat sahaları, bu hakların coğrafi kapsamını sınırlayan veya ruhsatlandırılmamış alanlar bakımından herhangi bir hak ve menfaatten feragat edildiği şeklinde yorumlanabilecek nitelikte değildir. Bu itibarla, Ada ve çevresindeki hidrokarbon kaynaklarına yönelik faaliyetlerin, mevcut ruhsatlandırma düzenlemelerinden bağımsız olarak, Kıbrıs Türk halkının meşru hak ve menfaatleri gözetilerek yürütülmesi, ilgili bütün tarafların uzun vadeli hukuki ve ticari öngörülebilirliği bakımından önem taşımaktadır.

Türkiye'nin enerji perspektifi bu nedenle yalnızca yeni rezerv arayışına indirgenmemelidir. Denizlerde arama ve sondaj kapasitesinin geliştirilmesi, enerji altyapısının korunması, bölgesel ticaret bağlantılarının çeşitlendirilmesi ve enerji dönüşümünün gerektirdiği yeni teknolojilere uyum sağlanması birlikte düşünülmelidir. Doğal gazın yanı sıra elektrik bağlantıları, deniz altı kabloları, liman hizmetleri ve gelecekte gelişebilecek deniz üstü yenilenebilir enerji uygulamaları da stratejik önem taşımaktadır. Türkiye'nin avantajı, büyük tüketim pazarı, sanayi altyapısı, enerji şebekesi, ulaşım bağlantıları ve diplomatik erişimini bir araya getirebilmesidir. Bu imkanların değerlendirilmesi, bölgesel projelere yalnızca itiraz etmekten ziyade alternatif ve işbirliğine açık ekonomik seçenekler geliştirmeyi gerektirir.

Kıbrıs Adası ve bölgesel güvenlik mimarisi

Kıbrıs meselesi, Doğu Akdeniz'deki siyasi ve güvenlik dengelerinin merkezinde yer almaya devam etmektedir. Ada'nın coğrafi konumu, hava ve